Mistik topraklarda siyaset; Ortadoğu Tarihi III

Mısır; Ortadoğu ülkeleri arasında her zaman farklı bir konumda olmuştur. Kadim zamanlarda bile onu yönetmeye gelenleri etkilemiş ve her zaman bu yönetimlere kendinden oldukça özgün şeyler katmıştır. Bunu istilaya nadiren uğrayan kadim mısır devletine bağlayabiliriz. Firavunlar ve halk bölgeye çok güzel uyum sağlamışlardır. Bu da onların köklü ve özgün bir kültür ve anlayış oluşturabilmelerine büyük katkı sağlamıştır. Ya da bütün bu özgünlüğü Coelho gibi Mısır’ın sahip olduğu mistik havaya bağlayabilirsiniz.

Mısır; ilkyazımızda bıraktığımızda, birinci dünya savaşının getirdiği olağanüstü durumlardan dolayı, etkisinde olduğu İngiltere’nin himayesine girmişti. Bu dönemi daha iyi anlamanız için aklınızda bir üçgen çizin. Üçgenin bir köşesinde Mehmed Ali’nin soyundan gelenleri koyun; bir köşesinde İngiltere’yi koyun; en köşeye ise Wafd’ı koyun. Üçgenin iki köşesi gördüğünüz gibi Mısırlı olmayanlara ait. Wafd ise bu konuda farklı. 1918 yılında Said Zaghlul tarafından kurulan Wafd Mısır milliyetçiliğini savunmaktaydı. Ancak bu oluşum İngilizler ve Mehmed Ali hanedanı tarafından pek hoş karşılanmadı. Hatta bazı üyeler İngilizler tarafından tutuklandı. 1919 yılında Wafd üyeleri milliyetçi bir isyan başlattılar sebepleri ise bu tutuklama olayı idi. Wafd oluşumuna karşı İngilizler Mehmed Ali hanedanını desteklediler.

1922 yılında İngilizler; Mısır’a bağımsızlıklarını verdiler. Hidiv Fuad ise kral olarak yönetime devam etti. 1923 yılında Mısır anayasal rejime geçti. Bu tabii Mısır şartları içinde büyük problemlere sebep oldu. Wafd oluşumu parti olarak siyasete girdi. Hem de en güçlü parti olarak. Bu süreçte bu üç kavram birbirlerine düşman olarak ince bir denge politikası izlediler. Ama İngilizler ve Kral Fuad çoğu zaman birbirlerine daha yakın bir siyaset izlediler. Zaghlul 1928 yılında ölünce yerine Mustafa El-Nakkaş, Wafd’ın başına geçti. Taha Hüseyin dönemi içinde farklı bir yaklaşım getirdi. Bölgesel bir Arap milliyetçiliğini başlatan Hüseyin; milliyetçiliğini kadim firavun ve hellenistik döneme bağlamaktadır. Kültürünü ise Nil nehri kıyı şeridine bağlamıştır.

Bugüne değin söyleye geldiğimiz üzere bu modern milliyetçilik dönemi diğer birçok ulus devlet modellemesinden farklı değildir. Bunu Mısır özelinden ziyade genel geçer 20.yy.da özellikle batı dışı topraklarda oluşturulmaya çalışılan –ve yapay olan- ulusal kültür inşa etme çabası içinde algılamalıyız. Tıpkı Türklerin, Orhun Abidelerini Keşfi ve Turancılık; İranlıların Persapolis’i keşfi, vb. diğer 20.yy. ‘da kurulmuş olan bütün ulus tabanlı modern devletlerde aynı bakış açısı vardır. Bu bakış açısını irdelemek bizi makalemizin ana konusunun dışına atacaktır. Fakat burada sözü geçen modern-ulusal devlet modellemesinin Mısır’a has olmadığını zihnimizin bir kenarında tutmakta yarar görmekteyiz. Ayrıca bu oluşturulan milliyetçiliğin her zaman için dine karşın veya dinin yerine kendini konumlandırma çabası içinde olduğu da ayrı bir ironi konusudur.

Bu görüşün yanı sıra o dönemde dünyaya sürekli yayılan bir anlayış olan pan- anlayışı yani bütüncülük anlayışı, Mısır’ı da etkilemiş ve pan-arabism düşüncesi Mısır’ı da etkiledi. Fakat yakın tarih bize gösterecektir ki, Nil vadisi –derin tarihindeki Arap olmama fakat Araplaşma paradoksuna rağmen – Arap milliyetçiliğinin yeşerdiği alan olacaktır.

Bunun yanı sıra Mısır dışında Ortadoğu’yu da etkileyen bir kurum olan , İslami referansları devlet erkine karşı kullanan- bu tecrübe diğer İslam coğrafyalarında görünmek ile birlikte kullandığı dil ve söylem olarak halk katmanlarından uzak olması bakımından ilk Modernist tecrübedir- , fakat Müslüman Kardeşler (İhvan-ı Müslimin) 1928 yılında Hasan El-Banna tarafından kuruldu. Hem krala hem de İngilizlere karşı bir duruşları vardı. Kuruluşunun ilk yıllarında oluşum siyasi olmaktan çok toplumcu bir yapıya sahipti. Yani politikadan çok toplum yararına çalıştılar. Hastaneler, okullar gibi toplum yararına işler yaptılar. Kalkınma fonları topladılar. Bu fonları bu fakir insanlar için topladılar. İngiliz kontrolünü istemeyen Müslüman Kardeşler, başka yabancı etkilere de sıcak bakmıyorlardı. Ancak bu apolitik durum yavaş yavaş durumunu değiştirdi. Müslüman Kardeşlerin altında kurulan yer altı grup İngilizlere karşı silahlı saldırılarda bulundular ve Mısır başbakanı Hasan El-Nakraşhi’ye suikast gerçekleştirdiler. Bunun üzerine Mısır hükümeti misilleme olarak Hasan El-Banna’yı öldürdü. Böylelikle Müslüman Kardeşler bir yer altı grubuna dönüştürülmek suretiyle marjinalleştirildi. Bir kısım üyesi Suudi Arabistan gibi çeşitli ülkelere göç etti ve burada çalışmalarına devam ettiler.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Ortadoğu’da her ülkede olduğu gibi Mısır’da da İngilizlere karşı Nazi destekli gruplar oluşmaya başladı. Mısır’da ki destekçisi Ali Mahir idi. Bu dönemde hanedanın başında Kral Faruk vardı. El-Nakkaş ise İngiliz destekçisi bir oluşumun içindeydi. Savaş sonunda faşist gruplar diğer ülkelerde olduğu gibi etkisiz hale geldiler. İngilizler ise savaştan galip gelmelerine rağmen güçlerini gözle görülür bir şekilde kaybettiler. Deniz aşırı sömürgelerini direkt yönetmek yerine dış politika da etkileme siyasetine girdiler. Bunun sonuçları yaklaşık on sene sonra gözükmeye başladı. Ancak bu süre içinde yaşanan bir olay gerilmekte olan Anglo-Mısır ilişkilerini (özellikle Mısır halkı açısından) son noktayı koydu. 1952 yılında çıkan bir olaydan sonra İngiliz kuvvetleri elli Mısır kökenli polis memurunu öldürdü. Tabii bu olay halk arasında büyük bir tepkiye sebep oldu. Bu olaylar ve hanedanın İngiltere yakınlığı ’52 senesinde darbeye giden ortamı hazırladı.

’53 yılında hem emperyalist hem de feodal yapıya karşı cumhuriyet kuruldu. Cumhuriyetin genel amaçlarında toplumsal kalkınmanın yanı sıra güçlü bir dış politika yer almaktaydı. Cumhuriyetin kurucu lideri Mahmud Naguibi iken Mısır yakın tarihine büyük bir damga vuran Cemal Abdülnasır ise içişleri bakanlığını yürütmekteydi. Ancak Naguibi’nin başkanlığı çok sürmedi. Askeri gücü de arkasına alan Abdülnasır devletin başına geçti ve cumhuriyet yapısı diktatörlüğe kaydı. Devrimci Komuta Konsülünü kurarak kendine bağlı bir devlet yapısı oluşturdu. Bunun yanı sıra Müslüman Kardeşleri yasakladı böylelikle MK tamamen yeraltı grubu oldu.

Tarım reformları ile ekonomik ve sosyal düzeyi düzeltmeye çalıştı. Nasır dönemi politikasını Arap Milliyetçiliği-Sosyalizmi olarak açıklayabiliriz. Ülke içinde sosyalist bir ekonomi gözetilirken dış politikada ise Arap milliyetçiliği rotayı belirledi. Ama bu politikayı Nazi anlayışı ile karıştırmamak lazım (bence dine karşı kendini konumlandırması bakımından Nazilerden daha da baskın bir milliyetçilik). Bu milliyetçilik arî bir ırk yaratma çabası değildi. Zaman zaman Arap çıkarlarından vazgeçildiği de olmuştur. Aynı yılda İngiliz Mısır antlaşmasında Sudan bağımsızlığına kavuştu. ’54 yılında ise Süveyş kanalı Mısır hükümetinin yönetimine geçti.
Abdülnasır’ın dış politikası soğuk savaş döneminde iyi bir denge politikası izlemiştir. Amerika’ya ya da Rusya’ya karşı izlediği politika tarafsız olmasa da kendi ülkesinin çıkarlarını gözeterek bir politika izlemiştir. Örneğin İngiltere, Fransa ve İsrail; Abdülnasır’ın Ortadoğu’da ki liderlik politikasından rahatsız olmaktaydı. Bu yüzden bu üç ülke kendi aralarında Abdülnasır yönetimine karşı gizli antlaşma yapmışlardır. Ancak hem Rusya hem de Amerika bu üç ülkenin politikalarından rahatsız olmuşlar ve dolaylı da olsa Mısır yönetimini desteklemişlerdir. Her ne kadar Mısır hükümeti Çek Cumhuriyetinden alınan silahlarla ve Asvan Baraj projesinde Rusya’dan gelen desteklerle; Sovyet yanlısı gözükse de Amerika ile olan ilişkilerini her zaman sıcak tutmuştur.

Abdulnasır, din-devlet ilişkisini devlet erki baskın bir şekilde konumlamaya çalışmıştır. Bu özelliği ile kraliyet döneminden farksızdır. Fakat farkı, İslam ile bağdaştırmaya çalıştırdığı sosyalizm ideolojisidir. Ayrıca dinsel meşruluğunu garanti altına almak için yüzyılların birikimini taşıyan El-Ezher Üniversitesini –ki bu üniversiteyi tahlil etmek burada bizi konu dışına çıkaracaktır- kullanmaktan çekinmeyecektir. Ulema adayı olan talebeler ilk defa resmigeçitte askerler ile beraber uyguna adım yürütülecektir. Ayrıca devlet erkine karşın ve ondan bağımsız olan her türlü yorum en acımasız şekilde bastırılacaktır. Fi-Zilal-i Kur’an tefsiri ile Ortadoğu da ve birçok Müslüman ülkede hayli sempatik karşılanan Seyit Kutup (Kendisi bir din âlimi olmamsına rağmen bir tefsir yazmıştır) Nasır tarafından idam edilecektir.

Abdülnasır Ortadoğu’da ise her zaman bölge liderliği konusunda iddialı olmuştur. Gerek Filistin sorununda gerek diğer konularda öncü olmaya çalışmıştır. Bölgede pek rastlanmayan istikrar ortamını ülkesinde az da olsa sağlaması ve kişisel karizması bölgede birçok kimseyi kendisine bağlamıştır. Arap sosyalizmi ideali ile bölgede etkin ve birleşik bir Arap devleti hayaline sahipti Abdülnasır. Bunun somut örneği Birleşik Arap Cumhuriyetidir (BAR). ’58 yılında Suriye lideri El-Hafız ile Abdülnasır bu ideali gerçekleştirmeye çalıştılar. Bu girişim bölgede farklı, farklı olduğu kadar da iddialı ve önemli bir girişimdi. Ve tabii bölgede ki güç dengelerini de sarsmıştı. Ancak bu birlik uzun soluklu olamadı. ’61 yılında orduda çıkan bir isyan sebebiyle birlik parçalandı.

Bu “başarısızlığı” unutturmak isteyen ve Filistin bölgesinde etkinliğini artırmak isteyen Nasır, diğer Arap ülkelerini de etkileyerek ’67 yılında İsrail’e savaş açtı. Savaşın sonunda Arap ülkeleri büyük bir hezimete uğradılar. Mısır, Sina ve Gaza’yı; Suriye, Golan Tepelerini; Ürdün, Batı Kudüs’ü kaybetti. Bu İsrail için çok hızlı bir büyümeydi. Sorunlar azalacağına ciddi bir şekilde arttı. Nasır büyük bir yenilgi aldı. Bölgedeki etkinliği azaldı ancak bunun etkilerini görecek kadar yaşamadı.

’67 savaşının sonrası Mısır için değişim zamanıydı. Mısır tarihinde bu döneme “İntifah” denilir. Yani açılmak. Nasır sonrası başa gelen Enver Sedat sosyalist ekonomiden açık ekonomiye geçişi başlattı. Dış politikada ki Arap önceliğinin azaldığını görüyoruz. Daha batıya dönük dış politikalar izlenmeye başlandı. Ayrıca Nasır döneminde başta İhvan-ı Müslimin olmak üzere bir çok İslamcı gruba yapılan baskı görece hafifletilmiştir. Bir yerde yenilginin öz eleştirisini yapan yönetim İslamcı eleştirileri, İslamcı fikir adamlarını hapisten çıkartmak, toplum hayatında dinsel formlara öncelik tanımak vb. şeylerle dengelemek istemektedir.

’73 yılında yapılan Ekim savaşında Mısır Sina topraklarını tekrar ele geçirdi. Bunun yanı sıra OPEC olarak da bilinen petrol üreten ülkeler yani Arap ülkeleri Batı ülkelerine petrol ihraç etmeyi ret ederek Batı ülkelerinde sıkıntıya yol açtılar. Arap ülkelerin nadiren gerçekleştirdikleri bu tarzda ki hareket Batı ülkelerini etkilediyse de sürekli olmadığı için sorunların çözümünde önemli bir etken olamadı.

Sedat’ın açık dış politikasını 1978 yılında ki Camp David’de görebilmekteyiz. Yapılan görüşmelerden sonra Mısır önemli bir karar alarak İsrail’i tanıdı. Tabii bu tanıma; Mısır’a hibe ve Dünya Bankasından kredi, Enver Sedat’a ise bir suikast olarak geri döndü. Aynı zaman da Mısır İslam dünyasından dışlanacak, bu atılan adım tutmayan milliyetçilik aşısının ve baskıların ardında gelişen İslamcı söylemlerin atılım yapmasına zemin hazırlayacaktır.

Hüsnü Mübarek (20 yılı aşkın ülkeyi sıkı yönetim ile yönetmektedir) ise ’81 yılında seçilerek Mısır’ın başına geçmiştir. Mübarek dönemi Mısır için pek parlak geçmemektedir. Ekonomik gelişim durmuş, rüşvet gibi sosyal ahlaksızlar artmıştır. Bunun yanı sıra ülke gittikçe bağımlı hale gelmektedir ve Nasır döneminde sahip olduğu bölge liderliği konumunda uzaklaşmaktadır.
Mısır toprakları dünya tarihi içinde en eskiler arasında yer almaktadır. Üzerinde kurulan medeniyetler ve devletler her zaman için bölge ve dünya tarihinde önemli noktalarda olmuştur. Özellikle son yirmi yıl içinde Mısır sahip olduğu potansiyeli kullanmamakta. Dış politikada ve ekonomide bağımlılığı artan Mısır’ın bölgede de etkinliği azalmakta. Sadece beşeri bir potansiyel olmakla birlikte, kurduğu uluslar arası ilişkiler açısından nesnel olmaktadır. İleriki zamanlarda - olası -güçlenen bir Mısır bölgede ki birçok dengeyi değiştirecektir.

Atakhan Galip - Abdurrahman Aga İstanbul-Ankara
( 26 eylül-10 ekim tarihleri arasında yazı tamamlanmıştır)